General
25.04.07, 20:31
HALK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ
Halk edebiyatında nazım birimi genellikle dörtlüktür. İkili, üçlü, beşli ya da daha fazla sayıda olanların da kullanıldığı görülmüştür. Ancak bunlar çoğunluğu teşkil etmez. Halk edebiyatı nazım şekilleri, söyleyen kişiye göre Anonim Halk Edebiyatı, Aşık Edebiyatı ve Tekke Edebiyatı nazım şekilleri olarak üçe ayrılır.
1.ANONİM HALK EDEB.NAZIM ŞEK.
-Mâni
-Ninni
-Türkü
2.AŞIK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ
-Koşma
-Semâi
-Varsagı
-Destan
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
3.TEKKE-TASAVVUF EDEB.NAZ.TÜR.
-İlahi
-Nefes
-Nutuk
-Devriye
-Şathiyye
1.ANONİM HALK EDEB.NAZIM ŞEK.
-Mâni
-Ninni
-Türkü
MÂNİ
Maniler hecenin yedili kalıbı ile söylenir. Bir dörtlükten oluşur. Kafiye düzeni aaxa şeklindedir. Manide ilk iki dize, kendinden sonra gelen ve asıl maksadı anlatacak olanlardan ayrılır. Manilerde konu sınırı yoktur. Aşk, toplum olayları, ölüm, iyilikler, evlat sevgisi...
Mani'nin kesik mani, yedekli mani, cinaslı mani gibi türleri vardır.
Örnek :
Dere boyu saz olur
Gül açılır yaz olur
Ben yarime gül demem
Gülün ömrü az olur
NİNNİ
Annenin çocuğunu uyutmak için belli bir ezgiyle söylediği sözlü edebiyat ürünleridir. Anne çocuğuna ilişkin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini anlatır. Ninni tek veya birden fazla dörtlükten oluşabilir. 7, 8 ve 9'lu hece ölçüsü ile söylenir. Genellikle dört mısra kendi arasında kafiyelidir.
Dandini dandini dasdana
Danalar girmiş bostana
Kov bostancı danayı
Yemesin lahanayı
Lahanayı yemez kökünü yer
Benim oğlum lokum şekeri yer
Uyusun da büyüsün ninni
Tıpış tıpış yürüsün ninni
Bir kişinin ölümünden duyulan acı ifade edilir. Dörtlükler halindedir.
abab, cccb, dddb şeklinde kafiyelenir.
Ağıtlar belli bir ezgiyle söylenir. Ağıtın İslam öncesi Türk edebiyatındaki karşılığı sagudur. Divan edebiyatında da mersiyeler aynı amaçla söylenen şiirlerdir.
TÜRKÜ
Anonim halk şiiri nazım biçimidir. Söyleyeni belli olan Türküler de vardır. Türkü, yapısı yönünden iki bölümden oluşur. Birinci bölüm türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bölümdür. Buna bent adı verilir. İkinci bölüm ise her bendin sonunda tekrarlanan nakarattır. Buna kavuştak ya da bağlama denir.
Türküler 8'li (4+4=8) veya 11'li (4+4+3=11) hece ölçüsü ile söylenir. Aşk, tabiat, sevgi ve güzellik konuları işlenir. Türkülerin konusu ve şekil yapısı devirden devire ve çevreden çevreye değişir.
2.AŞIK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ-Koşma
-Semâi
-Varsagı
-Destan
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
KOŞMA
Halk edebiyatı nazım şekillerinin en çok kullanılan türüdür. Genel olarak on birli hece ölçüsüyle söylenir. (6+5) ya da (4+4+3) duraklıdır. Dize kümelenişi bakımından dörtlükler halindedir. Dörtlük sayısı en az üçtür, on ikiden de yukarıya çıkamaz. Son parçada ozanın adı yer alır. Kafiye düzeni abab, cccb, dddb... şeklindedir.
Sevgi, doğa, türlü acılar, insanlık sevgisi, yiğitlik gibi konular işlenir.
Koşmalar genellikle; doğa ve insan sevgisini içeriyorsa güzelleme, yiğitlikten söz ediyorsa koçaklama, şahısların ve toplumun kötü yönlerini tenkit ediyorsa taşlama adını alır. Koşmalar ait olduğu şiir türü bakımından çoğunlukla liriktir.
Koşma türleri:
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
Keklik gibi taştan taşa sekerek
Gerdan açıp gelişini sevdiğim
Sağa sola taksim etmiş örgüsün
Onar onar bölüşünü sevdiğim
On altıya karar verdim yaşını
Yenice sevdaya salmış başını
El yanında yıkar gider kaşını
Tenhalarda gülüşünü sevdiğim
Sarardı gül benzim soldu diyerek
Hasret kıyamete kaldı diyerek
Hani Ruhsatî de noldu diyerek
Arayıp da buluşunu sevdiğim
(Ruhsatî)
SEMÂİ
Semâi, dize kümelenişi, uyak örgüsü bakımından koşma gibidir. Ondan ayrılan yönleri bestesi, ölçüsü ve dörtlük sayıdır. Semâi genel olarak sekizli hece ölçüsü ile yazılır. Dörtlük sayısı 3 veya 5-6'dır. En güzel semailer aşk üzerine, ayrılık acıları üzerine söylenmiştir.
Karacaoğlan semaileri ile tanınan bir aşıktır.
Gönül gurbet ele varma
Ya gelinir ya gelinmez
Her dilbere meyil verme
Ya sevilir ya sevilmez
Bahçemizde nar ağacı
Kimi tatlı kimi acı
Gönüldeki dert ilacı
Ya bulunur ya bulunmaz
Deryalarda olur bahri
Doldur ver içem zehri
Sunam gurbet elin kahrı
Ya çekilir ya çekilmez
Emrah der ki düştüm dile
Bülbül figan eyler güle
Güzel sevmek bir sarp kale
Ya alınır ya alınmaz
( Erzurumlu Emrah )
VARSAĞI
Halk edebiyatında çok yaygın olmayan bir nazım şeklidir. İlk olarak Toroslarda yaşayan Varsak boyundan ozanlar tarafından kullanılmıştır. Kendine özgü bir bestesi vardır. Müziğinde ve sözlerinde, meydan okuyan, babacan, erkekçe bir hava duyulur. Hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla söylenir.
Varsağının diğer nazım şekillerinden farkı, bestesi ve "bre, behey, hey" gibi ünlemlere yer verilmesidir. Konu olarak hayattan ve talihten şikayet işlenir.
DESTAN
Destan, her türlü konuyu içine alan, dörtlük esası üzerine düzenlenen, biçim bakımından koşma gibi, fakat ondan daha uzun bir nazım biçimidir. Dörtlüklerle söylenen destanda, dörtlük sayısı sınırlı değildir. Hece ölçüsünün 11'li kalıbı ile söylenir. Konu olarak toplumu ilgilendiren, heyecana getiren olaylar ele alınır.
Kayıkçı Kul Mustafa'nın Genç Osman Destanı meşhurdur.
Halk edebiyatında nazım birimi genellikle dörtlüktür. İkili, üçlü, beşli ya da daha fazla sayıda olanların da kullanıldığı görülmüştür. Ancak bunlar çoğunluğu teşkil etmez. Halk edebiyatı nazım şekilleri, söyleyen kişiye göre Anonim Halk Edebiyatı, Aşık Edebiyatı ve Tekke Edebiyatı nazım şekilleri olarak üçe ayrılır.
1.ANONİM HALK EDEB.NAZIM ŞEK.
-Mâni
-Ninni
-Türkü
2.AŞIK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ
-Koşma
-Semâi
-Varsagı
-Destan
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
3.TEKKE-TASAVVUF EDEB.NAZ.TÜR.
-İlahi
-Nefes
-Nutuk
-Devriye
-Şathiyye
1.ANONİM HALK EDEB.NAZIM ŞEK.
-Mâni
-Ninni
-Türkü
MÂNİ
Maniler hecenin yedili kalıbı ile söylenir. Bir dörtlükten oluşur. Kafiye düzeni aaxa şeklindedir. Manide ilk iki dize, kendinden sonra gelen ve asıl maksadı anlatacak olanlardan ayrılır. Manilerde konu sınırı yoktur. Aşk, toplum olayları, ölüm, iyilikler, evlat sevgisi...
Mani'nin kesik mani, yedekli mani, cinaslı mani gibi türleri vardır.
Örnek :
Dere boyu saz olur
Gül açılır yaz olur
Ben yarime gül demem
Gülün ömrü az olur
NİNNİ
Annenin çocuğunu uyutmak için belli bir ezgiyle söylediği sözlü edebiyat ürünleridir. Anne çocuğuna ilişkin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini anlatır. Ninni tek veya birden fazla dörtlükten oluşabilir. 7, 8 ve 9'lu hece ölçüsü ile söylenir. Genellikle dört mısra kendi arasında kafiyelidir.
Dandini dandini dasdana
Danalar girmiş bostana
Kov bostancı danayı
Yemesin lahanayı
Lahanayı yemez kökünü yer
Benim oğlum lokum şekeri yer
Uyusun da büyüsün ninni
Tıpış tıpış yürüsün ninni
Bir kişinin ölümünden duyulan acı ifade edilir. Dörtlükler halindedir.
abab, cccb, dddb şeklinde kafiyelenir.
Ağıtlar belli bir ezgiyle söylenir. Ağıtın İslam öncesi Türk edebiyatındaki karşılığı sagudur. Divan edebiyatında da mersiyeler aynı amaçla söylenen şiirlerdir.
TÜRKÜ
Anonim halk şiiri nazım biçimidir. Söyleyeni belli olan Türküler de vardır. Türkü, yapısı yönünden iki bölümden oluşur. Birinci bölüm türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bölümdür. Buna bent adı verilir. İkinci bölüm ise her bendin sonunda tekrarlanan nakarattır. Buna kavuştak ya da bağlama denir.
Türküler 8'li (4+4=8) veya 11'li (4+4+3=11) hece ölçüsü ile söylenir. Aşk, tabiat, sevgi ve güzellik konuları işlenir. Türkülerin konusu ve şekil yapısı devirden devire ve çevreden çevreye değişir.
2.AŞIK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ-Koşma
-Semâi
-Varsagı
-Destan
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
KOŞMA
Halk edebiyatı nazım şekillerinin en çok kullanılan türüdür. Genel olarak on birli hece ölçüsüyle söylenir. (6+5) ya da (4+4+3) duraklıdır. Dize kümelenişi bakımından dörtlükler halindedir. Dörtlük sayısı en az üçtür, on ikiden de yukarıya çıkamaz. Son parçada ozanın adı yer alır. Kafiye düzeni abab, cccb, dddb... şeklindedir.
Sevgi, doğa, türlü acılar, insanlık sevgisi, yiğitlik gibi konular işlenir.
Koşmalar genellikle; doğa ve insan sevgisini içeriyorsa güzelleme, yiğitlikten söz ediyorsa koçaklama, şahısların ve toplumun kötü yönlerini tenkit ediyorsa taşlama adını alır. Koşmalar ait olduğu şiir türü bakımından çoğunlukla liriktir.
Koşma türleri:
-Koçaklama
-Güzelleme
-Taşlama
-Ağıt
Keklik gibi taştan taşa sekerek
Gerdan açıp gelişini sevdiğim
Sağa sola taksim etmiş örgüsün
Onar onar bölüşünü sevdiğim
On altıya karar verdim yaşını
Yenice sevdaya salmış başını
El yanında yıkar gider kaşını
Tenhalarda gülüşünü sevdiğim
Sarardı gül benzim soldu diyerek
Hasret kıyamete kaldı diyerek
Hani Ruhsatî de noldu diyerek
Arayıp da buluşunu sevdiğim
(Ruhsatî)
SEMÂİ
Semâi, dize kümelenişi, uyak örgüsü bakımından koşma gibidir. Ondan ayrılan yönleri bestesi, ölçüsü ve dörtlük sayıdır. Semâi genel olarak sekizli hece ölçüsü ile yazılır. Dörtlük sayısı 3 veya 5-6'dır. En güzel semailer aşk üzerine, ayrılık acıları üzerine söylenmiştir.
Karacaoğlan semaileri ile tanınan bir aşıktır.
Gönül gurbet ele varma
Ya gelinir ya gelinmez
Her dilbere meyil verme
Ya sevilir ya sevilmez
Bahçemizde nar ağacı
Kimi tatlı kimi acı
Gönüldeki dert ilacı
Ya bulunur ya bulunmaz
Deryalarda olur bahri
Doldur ver içem zehri
Sunam gurbet elin kahrı
Ya çekilir ya çekilmez
Emrah der ki düştüm dile
Bülbül figan eyler güle
Güzel sevmek bir sarp kale
Ya alınır ya alınmaz
( Erzurumlu Emrah )
VARSAĞI
Halk edebiyatında çok yaygın olmayan bir nazım şeklidir. İlk olarak Toroslarda yaşayan Varsak boyundan ozanlar tarafından kullanılmıştır. Kendine özgü bir bestesi vardır. Müziğinde ve sözlerinde, meydan okuyan, babacan, erkekçe bir hava duyulur. Hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla söylenir.
Varsağının diğer nazım şekillerinden farkı, bestesi ve "bre, behey, hey" gibi ünlemlere yer verilmesidir. Konu olarak hayattan ve talihten şikayet işlenir.
DESTAN
Destan, her türlü konuyu içine alan, dörtlük esası üzerine düzenlenen, biçim bakımından koşma gibi, fakat ondan daha uzun bir nazım biçimidir. Dörtlüklerle söylenen destanda, dörtlük sayısı sınırlı değildir. Hece ölçüsünün 11'li kalıbı ile söylenir. Konu olarak toplumu ilgilendiren, heyecana getiren olaylar ele alınır.
Kayıkçı Kul Mustafa'nın Genç Osman Destanı meşhurdur.